# Bilişsel farklılık ve otizmde acil hazırlık

> Otizm ya da bilişsel farklılığı olan birey için afet: aşırı uyaran ve rutin bozulması en büyük zorluktur. Tanıdık eşya, görsel plan, sakinleştirme stratejisi ve düşük uyaranlı alan hazırla.
>
> Kaynak: https://sakinkal.com/aile-toplum/bilissel-otizm-acil-hazirlik/
> Yayın: 2026-05-30
> Yazar: https://sakinkal.com/hakkinda/ · Editoryal politika: https://sakinkal.com/editoryal-politika/

## ⏱️ 30 saniyede

- En büyük zorluk: **rutin bozulması** ve **aşırı uyaran** (gürültü, kalabalık, ışık).
- **Tanıdık eşya/oyuncak** ve sakinleştirici nesne (kulaklık, ağırlık battaniyesi) çantada olsun.
- Planı **görsel ve adım adım** anlat; tekrarla, prova et.
- **Düşük uyaranlı bir alan/strateji** belirle; sakinleştirme yöntemini önceden bil.
- Bireyi tanıyan bir **refakat kişisi** ve kimlik/iletişim kartı kritik.

## Neden ayrı planlama?

Otizm ya da bilişsel farklılığı olan birey için afetin kaosu — yüksek ses, kalabalık, alışılmış düzenin bozulması — başlı başına bir krizdir. Doğru hazırlık, **öngörülebilirliği** mümkün olduğunca korumak ve **aşırı uyaranı** azaltmaktır; böylece tahliye ve sonrası daha güvenli yönetilir.

## Hazırlık

- **Tanıdık eşya çantası:** Sevdiği oyuncak/nesne, kulaklık (gürültü azaltıcı), güneş gözlüğü, ağırlık battaniyesi, sevdiği atıştırmalık.
- **Görsel plan:** Tahliye adımlarını resimli kartlarla anlat ("alarm → ayakkabı → kapı → buluşma noktası"). Tekrar tekrar prova et.
- **Sakinleştirme stratejisi:** Bireye özel işe yarayan yöntemi (sallanma, sıkma topu, sayma, sessiz alan) önceden belirle.
- **Kimlik/iletişim kartı:** Tanı, iletişim tarzı ("sözel değil", "yavaş konuşun"), tetikleyiciler, sakinleştirenler, yakını numarası. Cüzdanda/çantada ve gerekiyorsa giysiye dikili.

> **İpucu —** Gürültü azaltıcı kulaklığın yanında her zaman yedek bir pil ya da şarjlı kulak tıkacı bulundur. Bireyin tek dayanağı pili biten tek bir kulaklıksa, en çok ihtiyaç duyulan anda — sirenler ve kalabalık arasında — elinde işe yaramaz bir cihaz kalır.

## Tahliye ve sonrası

1. **Önceden ve sakin haber ver:** Mümkünse aniden değil, tanıdık bir dille ("şimdi dışarı çıkıyoruz, sonra buluşma noktasına gideceğiz").
2. **Uyaranı azalt:** Kulaklık tak, mümkünse kalabalıktan ve sirenden uzak dur.
3. **Refakat sabit olsun:** Bireyi tanıyan biri yanında kalsın; el ele/yakın temas güven verir.
4. **Rutini koru:** Tahliye sonrası mümkün olduğunca tanıdık rutini (yemek, uyku, eşya) sürdür.
5. **Zorlama yok:** Panikteyken zorlamak krizi büyütür; sakinleştirme stratejisine dön.

> **İpucu —** Bazı bireyler aşırı uyaranda "kaçma" eğilimine girer ve kalabalıkta bir anda uzaklaşabilir. Tahliye sırasında bileğine geçmeli bir bileklik ya da yeleğin tutamağıyla sürekli fiziksel bağlantıda kal; sözlü "yanımda dur" uyarısı kriz anında tek başına yeterli olmaz.

## Destek ağı

- Bireyi tanıyan **en az iki kişi** planı ve sakinleştirme yöntemini bilsin.
- Apartman/site, itfaiye ve okul, bireyin ihtiyacını önceden bilsin.
- [Komşuluk ağına](/aile-toplum/komsuluk-dayanisma-agi-kur/) "afette ona kim, nasıl yaklaşır" notunu ekle.

## Sık hatalar

- **Aşırı uyaranı** (ses/ışık/kalabalık) hesaba katmamak.
- Planı **görsel ve tekrarlı** anlatmamak.
- Panik anında **zorlamak/bağırmak.**
- Tanıdık eşya ve **sakinleştirici nesneyi** çantaya koymamak.

## Kime göre uyarla

- **Sözel olmayan birey:** Görsel kart ve iletişim panosu (resimli) öncelikli.
- **Çocuk:** [Tatbikatı oyuna çevir](/aile-toplum/cocukla-deprem-tatbikati-oyun/) ama düşük uyaranla.
- **Yetişkin:** Kendi sakinleştirme stratejisine ve bağımsızlık tercihine saygı göster.

> **İpucu —** Görsel planı yaparken adımları her zaman aynı sırayla ve aynı resimlerle tut; resmi ya da sıralamayı değiştirmen, bireyin ezberlediği rutini bozar ve provadaki kazanımı sıfırlar. Yeni bir adım eklemen gerekirse onu sona koy, ortaya sıkıştırma.

## Sonraki adım

Genel çerçeve: [engelli birey için kişiye özel tahliye planı](/aile-toplum/engelli-birey-tahliye-plani/). Kriz sonrası destek: [psikolojik ilk yardım](/saglik/psikolojik-ilk-yardim-bak-dinle-bagla/).

## Sık sorulanlar

### Otizmli birey için afet çantasında ne olmalı?

Sevdiği oyuncak ya da tanıdık nesne, gürültü azaltıcı kulaklık (yedek pille birlikte), güneş gözlüğü, ağırlık battaniyesi ve sevdiği atıştırmalık. Yanına tanı, iletişim tarzı, tetikleyiciler, sakinleştiriciler ve yakın numarasını taşıyan bir kimlik/iletişim kartı koy.

### Tahliyede aşırı uyaran nasıl azaltılır?

Kulaklığı tak, mümkünse kalabalıktan ve sirenden uzak dur, bireyi tanıyan sabit bir refakatçi yanında kalsın. Mümkünse aniden değil, tanıdık bir dille önceden haber ver: "şimdi dışarı çıkıyoruz, sonra buluşma noktasına gideceğiz."

### Görsel tahliye planı nasıl hazırlanır?

Adımları resimli kartlarla anlat — "alarm → ayakkabı → kapı → buluşma noktası" — ve tekrar tekrar prova et. Resimleri ve sıralamayı sabit tut; yeni bir adım eklemen gerekirse ortaya sıkıştırma, sona koy.

### Panik anında birey direniyorsa ne yapmalı?

Zorlama; zorlamak krizi büyütür. Önceden belirlediğin sakinleştirme yöntemine dön (sallanma, sıkma topu, sayma, sessiz alan) ve fiziksel bağlantıyı koru; aşırı uyaranda kaçma eğilimi olan bireyde bileklik ya da yelek tutamağı sözlü uyarıdan daha güvenilirdir.

## Kaynaklar

- [AFAD — Bilgilen, Planla, Hazırlan (PDF)](https://www.afad.gov.tr/kurumlar/afad.gov.tr/3371/xfiles/bilgilenplanlahazirlan.pdf)
- [Ready.gov — People with Disabilities (FEMA)](https://www.ready.gov/people-disabilities)
- [Sağlık Bakanlığı (HSGM) — Ruh Sağlığı](https://hsgm.saglik.gov.tr/tr/ruhsagligi.html)